Dikkat eksikliği / hiperaktivite bozukluğu (DEHB), işleyişi veya gelişimi engelleyen devam eden bir dikkatsizlik ve / veya hiperaktivite -dürtüsellik paterni ile işaretlenmiş bir bozukluktur.

Dikkatsizlik , bir kişinin görevden uzaklaşması, sebat etmekten yoksun olması, odaklanmakta güçlük çekmesi ve düzensiz olması anlamına gelir. Bu sorunlar meydan okuma ya da anlayış eksikliğinden kaynaklanmamaktadır.
Hiperaktivite, bir kişinin uygun olmadığı durumlar da dahil olmak üzere sürekli hareket ediyor gibi göründüğü veya aşırı derecede kıpır kıpır olması, sürekli dokunma veya konuşma eyleminde bulunması anlamına gelir. Yetişkinlerde aşırı huzursuzluk veya başkalarını sürekli aktivite ile yıpratma olabilir.
Dürtüsellik, bir kişinin o anda, düşünmeden aceleci ve zarar verme potansiyeli yüksek eylemlerde bulunması veya anında ödül alma arzusu ya da hazzı erteleyememe anlamına gelir. Dürtüsel bir kişi, sosyal olarak müdahaleci olabilir ve başkalarını aşırı derecede rahatsız edebilir veya uzun vadeli sonuçları dikkate almadan önemli kararlar alabilir.

Belirti ve bulgular

Dikkatsizlik, hiperaktivite ve dürtüsellik, DEHB’nin temel davranışlarıdır. DEHB olan bazı kişiler, davranışlardan yalnızca biriyle sorun yaşarken, diğerlerinde hem dikkatsizlik hem de hiperaktivite-dürtüsellik vardır. Çoğu çocuk birleşik DEHB tipine sahiptir.

Okul öncesi dönemde en yaygın DEHB belirtisi hiperaktivitedir.

Dikkatsizlik, odaklanmamış motor aktivite ve dürtüsellik olması normaldir, ancak DEHB olan insanlar için bu davranışlar daha şiddetli ve daha sık meydana gelir.

Dikkatsizlik

Dikkatsizlik belirtileri olan kişiler sıklıkla şunları yapabilir:

• Ayrıntıları gözden kaçırma, okul çalışmalarında, işte veya diğer etkinlikler sırasında dikkatsizce hatalar yapma
• Konuşmalar, dersler veya uzun süreli okumalar dahil olmak üzere görevlerde veya oyunda dikkati sürdürmekte sorun yaşama
• Doğrudan konuşulduğunda dinlemiyor gibi görünme
• Talimatlara uymamak, işyerinde, okulda, evde işleri veya görevleri bitirememek veya görevlere başlamakta başarısız olmak, hızlı bir şekilde odak noktasını kaybetmek ve kolayca dikkatini dağıtmak
• Sırayla ne yapılacağı, malzemeleri ve eşyaları düzenli tutma, düzenli çalışma ve zaman yönetimi gibi görevleri ve etkinlikleri organize etme ve son teslim tarihlerini karşılayamama gibi sorunlar yaşama
• Ev ödevi gibi sürekli zihinsel çaba gerektiren durumlar, raporlar hazırlama, form doldurma veya uzun kağıtları gözden geçirme gibi görevlerden kaçınmak
• Okul malzemeleri, kalemler, kitaplar, araçlar, cüzdanlar, anahtarlar, evrak işleri, gözlükler ve cep telefonları gibi görevler veya etkinlikler için gerekli olan şeyleri kaybetmek
• İlgisiz düşünceler veya uyaranlarla dikkatin kolayca dağılması
• Ev işleri, ayak işleri, aramalara geri dönme ve randevu tutma gibi günlük aktivitelerde unutkan olmak

Hiperaktivite-Dürtüsellik

Hiperaktivite-dürtüsellik belirtileri olan kişiler sıklıkla şunları yapabilir:

• Koltuklarında kıpır kıpır olmak
• Sınıf veya ofis gibi oturmanın beklendiği durumlarda koltuklarında oturmamak
• Uygunsuz olduğu durumlarda veya huzursuz hissederken koşmak veya tırmanmak
• Sessizce oynayamamak veya hobilerle meşgul olmamak
• Sürekli hareket halinde olmak
• Kesintisiz konuşmak
• Bir soru tamamlanmadan önce cevap vermek, diğer insanların cümlelerini bitirmeden veya bir sohbette dönüşü beklemeden konuşmak
• Sırasını beklemekte sorun yaşamak
• Başkalarını, örneğin konuşmalarda, oyunlarda veya etkinliklerde kesintiye uğratmak veya rahatsız etmek

DEHB teşhisi, DEHB konusunda uzmanlığa sahip bir çocuk doktoru, psikolog veya psikiyatrist gibi lisanslı bir klinisyen tarafından kapsamlı bir değerlendirmeyi gerektirir. Bir kişinin DEHB tanısı alması için dikkatsizlik ve / veya hiperaktivite-dürtüsellik semptomları kronik veya uzun süreli olmalı, kişinin işleyişini bozmalı ve kişinin yaşına göre tipik gelişimin gerisinde kalmasına neden olmalıdır. Doktor ayrıca herhangi bir DEHB belirtisinin başka bir tıbbi veya psikiyatrik duruma bağlı olmadığından emin olacaktır. DEHB olan çoğu çocuk ilkokul yıllarında tanı alır. Bir ergenin veya yetişkinin DEHB tanısı alması için, semptomların 12 yaşından önce mevcut olması gerekir.

DEHB semptomları 3 ila 6 yaşları arasında ortaya çıkabilir ve ergenlik ve yetişkinlikte devam edebilir. DEHB semptomları, duygusal veya disiplin sorunları ile karıştırılabilir veya sessiz, iyi huylu çocuklarda tamamen gözden kaçabilir ve bu da tanıda gecikmeye yol açar. Teşhis edilmemiş DEHB’li yetişkinlerin geçmişinde zayıf akademik performans, işyerinde sorunlar veya zor ya da başarısız ilişkiler olabilir.

DEHB belirtileri, bir kişi yaşlandıkça zamanla değişebilir. DEHB olan küçük çocuklarda hiperaktivite-dürtüsellik en baskın semptomdur. Bir çocuk ilkokula geldiğinde, dikkatsizlik belirtisi daha belirgin hale gelebilir ve çocuğun akademik olarak mücadele etmesine neden olabilir. Ergenlikte hiperaktivite azalır ve daha çok huzursuzluk veya kıpır kıpır hisler şeklinde kendini gösterebilir, ancak dikkatsizlik ve dürtüsellik devam edebilir. DEHB’li birçok ergen, ilişkiler ve antisosyal davranışlarla da mücadele eder. Dikkatsizlik, huzursuzluk ve dürtüsellik yetişkinliğe kadar devam etme eğilimindedir.

Risk faktörleri

Araştırmacılar, DEHB’ye neyin sebep olduğundan emin değiller. Diğer birçok hastalık gibi, çeşitli faktörler DEHB’ye katkıda bulunabilir, örneğin:

• Genler
• Hamilelik sırasında sigara, alkol veya uyuşturucu kullanımı
• Hamilelik sırasında çevresel toksinlere maruz kalma
• Genç yaşta yüksek düzeyde kurşun gibi çevresel toksinlere maruz kalma
• Düşük doğum ağırlığı
• Beyin yaralanmaları

DEHB erkeklerde kadınlardan daha yaygındır ve DEHB olan kadınların öncelikle dikkatsizlikle ilgili sorunları olması daha olasıdır. DEHB olan kişilerde öğrenme güçlüğü, anksiyete bozukluğu, davranış bozukluğu, depresyon ve madde bağımlılığı gibi diğer durumlar yaygındır.

Tedaviler ve Terapiler

DEHB için bir tedavi olmasa da, şu anda mevcut tedaviler semptomları azaltmaya ve işlevselliği iyileştirmeye yardımcı olabilir. Tedaviler ilaç, psikoterapi, eğitim veya öğretim veya tedavilerin bir kombinasyonunu içerir.

İlaç tedavisi

Birçok insan için, DEHB ilaçları hiperaktiviteyi ve dürtüselliği azaltır ve odaklanma, çalışma ve öğrenme yeteneklerini geliştirir. İlaç, fiziksel koordinasyonu da geliştirebilir. Bazen, belirli bir kişi için işe yarayan doğru olanı bulmadan önce birkaç farklı ilaç veya dozaj denenmelidir. İlaç alan herkes, reçete yazan doktor tarafından yakından ve dikkatli bir şekilde izlenmelidir.

Uyarıcılar. DEHB tedavisinde kullanılan en yaygın ilaç türü “uyarıcı” olarak adlandırılır. DEHB’yi uyarıcı olarak kabul edilen bir ilaçla tedavi etmek alışılmadık görünse de, düşünme ve dikkatte önemli rol oynayan beyin kimyasalları dopamin ve norepinefrini artırarak çalışır.

Tıbbi gözetim altında, uyarıcı ilaçlar güvenli kabul edilir. Bununla birlikte, özellikle yanlış kullanıldığında veya reçete edilen dozdan fazla alındığında riskler ve yan etkiler vardır. Örneğin, uyarıcılar kan basıncını ve kalp atış hızını artırabilir ve kaygıyı artırabilir. Bu nedenle, yüksek tansiyon, nöbetler, kalp hastalığı, glokom, karaciğer veya böbrek hastalığı veya bir anksiyete bozukluğu gibi başka sağlık sorunları olan bir kişi, bir uyarıcı almadan önce doktorlarına söylemelidir.

Uyarıcıları alırken bunlardan herhangi birini veya diğer yan etkileri görürseniz bir doktorla konuşun:

• iştah azalması
• uyku problemleri
• tikler (ani, tekrarlayan hareketler veya sesler)
• kişilik değişiklikleri
• artan anksiyete ve sinirlilik
• karın ağrıları
• baş ağrısı

Uyarıcı olmayanlar. Diğer birkaç DEHB ilacı uyarıcı değildir. Bu ilaçların çalışmaya başlaması uyarıcılardan daha uzun sürer, ancak aynı zamanda DEHB olan bir kişide odaklanmayı, dikkati ve dürtüselliği geliştirebilir. Doktorlar uyarıcı olmayan bir ilaç reçete edebilirler.

Psikoterapi ve Psikososyal Müdahaleler

Hastaların ve ailelerinin semptomları yönetmelerine ve günlük işleyişlerini iyileştirmelerine yardımcı olan birkaç özel psikososyal müdahalenin olduğu gösterilmiştir. Ek olarak, DEHB olan çocuklar ve yetişkinler, tam potansiyellerine ulaşmak ve başarılı olmak için ebeveynlerinin, ailelerinin ve öğretmenlerinin rehberliğine ve anlayışına ihtiyaç duyar.

Okul çağındaki çocuklar için, bir çocuğa teşhis konulmadan önce aile içinde hayal kırıklığı, suçlama ve öfke birikmiş olabilir. Ebeveynler ve çocuklar, olumsuz duyguların üstesinden gelmek için özel yardıma ihtiyaç duyabilir. Ruh sağlığı uzmanları, ebeveynleri DEHB ve bunun bir aileyi nasıl etkilediği konusunda eğitebilir. Ayrıca, çocuğun ve ebeveyninin yeni beceriler, tutumlar ve birbirleriyle ilişki kurma yolları geliştirmelerine yardımcı olurlar.

Davranışçı terapi , bir kişinin davranışını değiştirmesine yardımcı olmayı amaçlayan bir psikoterapi türüdür. Görevleri organize etme veya okul çalışmalarını tamamlama veya duygusal açıdan zor olaylarda çalışma gibi pratik yardım içerebilir. Davranışçı terapi aynı zamanda bir kişiye şunları nasıl yapacağını öğretir:

• Kendi davranışını izlemek
• Öfkeyi kontrol etmek veya harekete geçmeden önce düşünmek gibi istenen şekilde hareket ettiği için kendini övmek veya ödüllendirmek

Ebeveynler, öğretmenler ve aile üyeleri de belirli davranışlar için olumlu veya olumsuz geribildirim verebilir ve bir kişinin davranışını kontrol etmesine yardımcı olmak için açık kurallar, görev listeleri ve diğer yapılandırılmış rutinler oluşturmaya yardımcı olabilir. Terapistler ayrıca çocuklara sıralarını nasıl bekleyecekleri, oyuncakları nasıl paylaşacakları, yardım isteme veya alay etmeye nasıl tepki verecekleri gibi sosyal beceriler de öğretebilirler. Başkalarının yüz ifadelerini ve ses tonunu okumayı ve uygun şekilde nasıl tepki verileceğini öğrenmek de sosyal beceri eğitiminin bir parçası olabilir.

Bilişsel davranışçı terapi ayrıca bir kişiye farkındalık teknikleri veya meditasyon öğretebilir. Kişi, odaklanmayı ve konsantrasyonu geliştirmek için kendi düşüncelerini ve duygularını nasıl fark edeceğini ve kabul edeceğini öğrenir. Terapist ayrıca, DEHB olan kişiyi, harekete geçmeden önce düşünmek veya gereksiz riskler alma dürtüsüne direnmek gibi tedaviyle birlikte gelen yaşam değişikliklerine uyum sağlamaya teşvik eder.

Aile ve evlilik terapisi, aile üyelerinin ve eşlerin, rahatsız edici davranışları idare etmenin, davranış değişikliklerini teşvik etmenin ve hastayla etkileşimi iyileştirmenin daha iyi yollarını bulmasına yardımcı olabilir.

Ebeveynlik becerileri eğitimi (davranışsal ebeveyn yönetimi eğitimi),  ebeveynlere çocuklarında olumlu davranışları teşvik etmek ve ödüllendirmek için ihtiyaç duydukları becerileri öğretir. Ebeveynlerin, bir çocuğun davranışını değiştirmek için bir ödül ve sonuç sistemini nasıl kullanacaklarını öğrenmelerine yardımcı olur. Ebeveynlere cesaretlendirmek ve göz ardı etmek istedikleri davranışlar için anında ve olumlu geribildirim vermeleri veya cesaretini kırmak istedikleri davranışları yeniden yönlendirmeleri öğretilir. İstenilen davranışı destekleyecek şekilde durumları yapılandırmayı da öğrenebilirler.

DEHB’li Çocukların ve Yetişkinlerin Düzenli Kalmasına Yardımcı Olacak İpuçları

Çocuklar için:

Ebeveynler ve öğretmenler, DEHB olan çocukların organize olmalarına ve aşağıdaki gibi araçlarla talimatları takip etmelerine yardımcı olabilir:

• Bir rutin ve bir program tutmak; Uyanma saatinden yatma saatine kadar her gün aynı rutini devam ettirin. Ev ödevi, açık havada oyun ve iç mekan etkinlikleri için zamanları dahil edin. Programı buzdolabında veya mutfakta bir ilan tahtasında tutun. Programdaki değişiklikleri olabildiğince önceden yazın.
• Günlük eşyaları organize etmek; Her şey için (giysiler, sırt çantaları ve oyuncaklar gibi) bir yer ayırın ve her şeyi yerinde tutun.
• Ev ödevi ve defter düzenleyicileri kullanma; Okul malzemeleri için düzenleyiciler kullanın. Çocuğunuza ödev yazmanın ve gerekli kitapları eve getirmenin önemini vurgulayın.
• Açık ve tutarlı olmak: DEHB olan çocukların anlayabilecekleri ve takip edebilecekleri tutarlı kurallara ihtiyacı vardır.
• Kurallara uyulduğunda övgü veya ödül vermek. DEHB’li çocuklar sıklıkla eleştiri alır ve bekler. İyi davranışlara bakın ve onu övün.

Yetişkinler için:

Profesyonel bir danışman veya terapist, DEHB olan bir yetişkinin aşağıdaki gibi araçlarla hayatını nasıl organize edeceğini öğrenmesine yardımcı olabilir:

• Rutinleri korumak
• Farklı görevler ve aktiviteler için listeler yapmak
• Etkinlik planlamak için bir takvim kullanma
• Hatırlatma notlarını kullanma
• Anahtarlar, faturalar ve evrak işleri için özel bir yer atama
• Büyük görevleri daha yönetilebilir, daha küçük adımlara bölerek görevin her bir bölümünü tamamlamak